Trẻ dưới 1 tuổi không nên được nêm muối, nước mắm, hạt nêm, nước tương hay mật ong vào thức ăn; vị mặn bé cần đã có sẵn trong sữa và thực phẩm tự nhiên. Từ khoảng 1 tuổi, khi bé bắt đầu ăn cùng mâm cơm nhà, có thể cho bé ăn món nêm rất nhạt, tốt nhất là múc phần của bé ra trước khi người lớn nêm đậm. Mức "rất nhạt" là nhạt hơn hẳn khẩu vị người lớn, nếm thấy gần như chưa nêm.
Mật ong không dành cho trẻ dưới 1 tuổi vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi, lời dặn có trong hướng dẫn của nhiều tổ chức y tế. Còn với muối và nước mắm, các hướng dẫn dinh dưỡng cho trẻ đều khuyên hạn chế, và lượng cụ thể theo từng tuổi nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Bài này không bàn giai đoạn ăn dặm; nó bắt đầu từ lúc bé ngồi vào mâm cơm cùng cả nhà và câu hỏi rất đời: nồi canh này múc cho bé lúc nào, nêm thế nào cho bé chịu ăn.
Vì sao trẻ nhỏ cần ăn nhạt hơn người lớn
Có hai lý do thường được nhắc. Lý do thứ nhất là cơ thể: thận của trẻ nhỏ còn đang hoàn thiện và cơ thể bé nhỏ, nên một lượng mặn vừa miệng người lớn đã là nhiều so với bé. Đây là lý do các hướng dẫn chăm trẻ đều dặn không nêm muối cho trẻ dưới 1 tuổi và hạn chế ở những năm sau.
Lý do thứ hai là thói quen. Khẩu vị hình thành sớm. Trẻ quen ăn mặn từ nhỏ thường lớn lên thấy món nhạt là "không có vị", và việc chỉnh lại khi lớn khó hơn nhiều. Ngược lại, trẻ quen vị thật của rau, của cá, của nước luộc gà thì về sau tự biết thưởng thức món thanh, không cần chan đẫm nước mắm mới ăn được cơm.
Điều nhiều cha mẹ lo là bé ăn nhạt sẽ chán. Thực tế, bé chưa có "chuẩn mặn" như người lớn; cái làm bé chán thường là món khô, cứng, khó nhai, hoặc lặp đi lặp lại. Món nêm nhạt mà mềm, có mùi thơm của hành, có vị ngọt tự nhiên của nước dùng thì đa số trẻ vẫn ăn ngon.
Cũng đừng lấy khẩu vị của mình làm thước đo cho bé. Người lớn nếm thấy nhạt nhẽo là vì lưỡi người lớn đã quen mặn qua hàng chục năm; với bé, món đó có thể đã đủ vị. Cách kiểm đơn giản nhất là nhìn bé ăn: bé ăn hết, không nhè ra, không đòi uống nước liên tục sau bữa là món đang hợp.
Mốc tuổi và cách nêm, nhìn từ phía bếp nhà
Bảng dưới gom những lời dặn thường gặp trong hướng dẫn chăm trẻ thành cách làm trong bếp. Đây không phải chỉ định y tế; trẻ có bệnh, sinh non, chậm tăng cân hay đang theo phác đồ của bác sĩ thì làm theo bác sĩ:
| Giai đoạn | Nêm cho bé | Cách làm trong bếp |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Không muối, không nước mắm, không hạt nêm, không nước tương, không mật ong | Nấu riêng hoặc múc trước khi cho bất kỳ gia vị nào vào nồi |
| Khoảng 1–2 tuổi | Rất nhạt; có thể chạm chút vị mặn từ món chung đã múc sớm | Múc phần bé sau khi cái chín, trước khi nêm lần cuối; không chấm nước mắm |
| Khoảng 2–3 tuổi | Nhạt hơn người lớn rõ rệt; tập dần vị nước mắm pha loãng | Cho bé chấm nước mắm pha thật loãng có chút nước luộc, không ớt |
| Từ khoảng 3 tuổi trở lên | Ăn cùng mâm, nồi chung nêm vừa phải, vẫn nhạt hơn khẩu vị đậm | Nồi chung nêm vừa, người lớn chấm thêm; giữ đồ chấm của bé riêng |
Mốc tuổi chỉ để định hướng, không phải đến sinh nhật thì đổi hẳn. Mỗi bé ăn uống khác nhau; lượng muối cụ thể cho từng tuổi là câu hỏi dành cho bác sĩ nhi khi khám định kỳ.
Múc phần của bé ở đúng lúc: cách làm với từng kiểu món
Bí quyết của nhà có trẻ nhỏ là không nấu hai bữa, mà chọn đúng thời điểm múc phần bé ra khỏi nồi chung. Dưới đây là mốc cho từng kiểu món quen:
- Canh: nấu nước dùng, thả rau củ, thịt cá vào, khi cái vừa chín thì múc phần bé ra bát, rồi mới nêm muối, nước mắm cho cả nồi. Muốn bé có chút vị, múc sau lần nêm đầu nhẹ tay, trước lần chốt vị.
- Món kho: kho chung thường đã ướp từ trước nên khó tách. Cách gọn là để riêng một ít thịt hoặc cá không ướp mặn, cho vào nồi kho cùng ở giai đoạn đầu để ngấm mùi hành, nước dừa, rồi vớt ra trước khi nồi cạn và mặn dần.
- Món xào: xào chín rau, thịt với tỏi phi, gạt một phần sang đĩa bé, rồi mới nêm nước mắm và tiêu, ớt cho phần còn lại.
- Món hấp, luộc: dễ nhất. Phần bé ăn thẳng, có thể rưới chút nước luộc hoặc nước hấp cho ẩm; người lớn chấm.
- Món chiên: ướp phần bé riêng bằng hành tỏi, chút tiêu rất ít, không nước mắm; người lớn ướp thêm sau.
Nếu lỡ nêm cả nồi trước khi kịp múc, có thể pha bát canh của bé với một ít nước dùng chưa nêm hoặc nước sôi để nguội bớt, và cho bé nhiều cái, ít nước.
Làm món nhạt mà bé vẫn chịu ăn
Ngọt tự nhiên từ nước dùng. Nước luộc gà, nước hầm xương ống, nước luộc tôm, nước ninh bí đỏ, cà rốt cho bé vị ngọt dễ chịu mà không cần muối. Nấu sẵn một nồi, trữ ngăn đá từng phần nhỏ, lúc nấu canh cho bé lấy ra dùng.
Mùi thơm nhẹ. Hành lá, hành tím phi, một chút gừng trong món cá, chút thì là thái nhỏ trong cháo cá, rau ngót, mồng tơi: những mùi quen của bếp Việt giúp bé tập ăn món nhà mà không cần mặn.
Độ mềm và độ ẩm. Trẻ một hai tuổi chê món vì khó nhai nhiều hơn vì nhạt. Thịt băm, cá gỡ xương, rau thái nhỏ nấu mềm, chan chút nước canh, bé ăn dễ hơn hẳn.
Chua nhẹ từ cà chua. Canh cà chua trứng, canh chua nấu nhạt ít me, cá sốt cà chua nấu ngọt nhẹ là những món nhiều bé thích. Chua vừa đủ làm món đậm hơn trên lưỡi.
Màu sắc trên đĩa. Bí đỏ vàng, cà rốt cam, đậu Hà Lan xanh, trứng vàng: với trẻ nhỏ, đĩa thức ăn có màu cũng là một cách mời ăn. Không cần bày vẽ cầu kỳ, chỉ cần không toàn màu nâu của đồ kho.
Những nguồn mặn "ngầm" trong mâm cơm nhà
Nhiều nhà rất cẩn thận không nêm cho bé, nhưng lại cho bé ăn những thứ đã mặn sẵn. Chà bông, ruốc thịt, giò lụa, chả, xúc xích, lạp xưởng, cá khô, khô gà, dưa muối, cà pháo đều mặn hơn món nấu ở nhà nhiều. Bánh snack, bánh quy mặn cũng vậy. Thỉnh thoảng một ít thì không sao, nhưng nếu chà bông trộn cháo mỗi sáng, giò chả mỗi tối thì vị mặn bé nhận vẫn cao.
Nước chấm là chỗ thứ hai. Thói quen cho bé "chấm cho có vị" bằng chén nước mắm của người lớn làm toàn bộ cố gắng nêm nhạt mất tác dụng. Nếu bé đã lớn và muốn chấm như cả nhà, pha cho bé một chén riêng thật loãng, có thể pha nước mắm với nước luộc rau hoặc nước canh, thêm chút đường cho dịu, không ớt.
Chỗ thứ ba là cơm chan nước kho. Nước kho là phần mặn nhất của món kho; bé ăn cơm chan nước kho thì như ăn nước mắm cô đặc. Cho bé ăn miếng thịt, miếng cá, còn cơm thì chan canh.
Một mâm cơm mẫu: cả nhà ăn chung, bé có phần riêng
Lấy một mâm cơm tối rất quen của nhà ba thế hệ để thấy cách chia vị diễn ra thế nào trong thực tế: canh rau ngót nấu thịt băm, cá kho, rau muống luộc và một đĩa trứng chiên. Thứ tự làm như sau, đặt bé khoảng hai tuổi làm ví dụ:
- Canh rau ngót thịt băm: phi hành, xào sơ thịt băm, đổ nước dùng xương đã nấu sẵn, thả rau ngót vò nát. Khi rau vừa chín, múc ra một bát nhỏ gồm nhiều thịt, rau, ít nước cho bé. Sau đó mới nêm muối, nước mắm cho cả nồi. Bé ăn canh có vị ngọt của xương và thịt, không mặn.
- Cá kho: trước khi ướp, cắt riêng một khúc cá ít xương cho bé, chỉ ướp hành tím băm và chút nước màu. Cho khúc này vào nồi kho chung ở mười lăm phút đầu, khi nước kho còn loãng, rồi vớt ra để vào chén riêng, rưới một thìa nước kho còn loãng. Phần còn lại kho tiếp cho cạn và đậm.
- Rau muống luộc: phần bé ngắt lá non, luộc mềm hơn một chút. Người lớn chấm nước mắm tỏi ớt hoặc chao; bé ăn trộn với chút nước canh hoặc chấm chén nước mắm pha thật loãng riêng.
- Trứng chiên: đánh trứng với hành lá, chia hai bát. Bát của bé không nêm; bát người lớn thêm chút nước mắm, tiêu. Chiên phần bé trước để chảo sạch mùi.
- Dọn mâm: chén của bé đặt gần bé, không để chén nước mắm người lớn trong tầm tay bé. Ông bà gắp cho cháu từ đĩa riêng của bé, tránh gắp từ nồi kho chung.
Cả mâm chỉ tốn thêm vài phút và một hai cái chén, không phải nấu hai bữa. Làm đều tay vài tuần, việc múc phần bé trở thành phản xạ như rửa rau, và khi bé lớn hơn, chỉ cần dời dần thời điểm múc về phía sau, sau lần nêm thứ nhất, rồi sau lần nêm thứ hai.
Ông bà muốn cho cháu ăn mặn: nói sao cho êm
Ở nhiều gia đình, chuyện nêm cho bé không chỉ là chuyện bếp. Ông bà thương cháu, thấy cháu ăn nhạt sợ cháu "không có sức", lén chấm nước mắm, cho thêm chút muối vào cháo. Tranh cãi gay gắt thường không có ích. Cách êm hơn là cho ông bà thấy bé vẫn ăn ngon với món nhạt: để ông bà đút một bát cháo nước hầm xương thơm hành, bé ăn hết thì lời giải thích thuyết phục hơn mọi bài báo.
Một cách khác là nhờ lời bác sĩ. Khi đưa bé đi khám định kỳ, hỏi bác sĩ về chuyện nêm nếm và kể lại cho ông bà nghe. Lời dặn từ người ngoài có chuyên môn thường dễ được chấp nhận hơn lời con cái. Và nên công nhận cái đúng của ông bà: món cần có vị, cần thơm, cần ngon; chỉ là vị đó đến từ nước dùng và hành phi, không phải từ chai nước mắm.
Câu hỏi thường gặp
Bé 1 tuổi ăn cơm cùng nhà có cần nấu riêng không?
Không nhất thiết nấu riêng. Phần lớn món nhà có thể chia được nếu múc phần bé trước khi nêm đậm, thái nhỏ và nấu mềm hơn. Chỉ những món bản chất mặn như kho quẹt, mắm, đồ muối thì nên để bé ăn món khác trong mâm.
Hạt nêm cho trẻ có nhạt hơn muối không?
Hạt nêm thông thường có muối là thành phần chính, nên về vị mặn nó không phải lựa chọn nhạt hơn. Một số loại quảng cáo dành cho trẻ cũng vẫn chứa muối. Với trẻ dưới 1 tuổi, không nêm hạt nêm; với trẻ lớn hơn, coi nó như muối và dùng thật ít.
Trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không được ăn mật ong sao?
Hướng dẫn của nhiều tổ chức y tế đều dặn không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi ăn mật ong, kể cả lượng nhỏ trộn trong món, vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi. Nấu chín món có mật ong cũng không loại hết nguy cơ đó. Sau 1 tuổi, chuyện này hết là mối lo chính.
Bé quen ăn mặn rồi thì sửa thế nào?
Giảm dần trong vài tuần thay vì cắt một lần, mỗi tuần nêm nhạt hơn một chút. Tăng các vị khác: nước dùng ngọt, chút chua của cà chua, mùi hành phi. Bớt đồ ăn sẵn mặn như chà bông, giò chả. Đa số bé quen lại sau một thời gian ngắn nếu món vẫn ngon và mềm.
Có nên cho bé nếm nước mắm để biết vị không?
Từ khoảng 2 tuổi trở lên, cho bé chấm nước mắm pha thật loãng như một phần của bữa ăn chung là bình thường, giúp bé làm quen vị nhà mình. Điều nên tránh là cho bé chấm chén nước mắm đậm của người lớn hay chan nước mắm vào cơm như thói quen hằng bữa.
Nêm cho bé bao nhiêu muối là vừa?
Lượng muối cụ thể theo từng độ tuổi là chuyện của bác sĩ nhi và chuyên gia dinh dưỡng, vì còn tuỳ cân nặng, sức khoẻ và toàn bộ bữa ăn của bé. Trong bếp, mốc dễ dùng là món của bé nhạt hơn hẳn khẩu vị người lớn, người lớn nếm thấy như chưa nêm.