Trẻ không chịu ăn rau và chê cá tanh thường không phải vì "hư" mà vì trẻ nhạy với vị đắng, mùi hăng và mùi tanh hơn người lớn, đồng thời ưa vị ngọt hơn. Cách hiệu quả là chỉnh vị chứ không phải ép: chọn rau ít đắng trước, nấu cho bớt đắng và mềm, ghép rau với vị ngọt của thịt, tôm, bắp hay béo của trứng, đậu phụ; với cá thì sơ chế khử tanh kỹ, chọn cá thịt trắng ít mùi, nấu kèm gừng, cà chua, thì là. Rồi cho trẻ gặp món đó nhiều lần.
Nhiều nghiên cứu về khẩu vị trẻ em ghi nhận trẻ thường thích ngọt, dè chừng vị đắng, và cần được làm quen với một món nhiều lần mới chịu ăn. Bài này đi theo góc vị và cách nấu. Chuyện biếng ăn kéo dài, chậm tăng cân, hay kén ăn đến mức chỉ ăn vài món thì cần bác sĩ nhi đánh giá; chuyện lượng rau, lượng đạm cần thiết thuộc phần dinh dưỡng, không bàn ở đây.
Vì sao trẻ chê rau và cá: nhìn từ phía vị giác
Nhiều loại rau có vị đắng, hăng do các hợp chất tự nhiên trong cây: họ cải như cải xanh, súp lơ, cải bẹ có vị đắng nhẹ và mùi lưu huỳnh khi nấu quá lâu; khổ qua đắng rõ; rau răm, ngò gai, diếp cá có mùi mạnh. Người lớn đã quen và có khi còn thích những vị này. Trẻ thì thường nhạy hơn với vị đắng, nên cùng một đĩa cải luộc, người lớn thấy ngọt thanh, trẻ thấy đắng.
Với cá, mùi tanh đến từ các chất sinh ra khi cá không còn tươi hoặc từ phần da, máu, mỡ bụng, đường chỉ máu. Cá biển nhiều mỡ, cá nước ngọt có mùi bùn thường bị trẻ chê nhiều nhất. Thêm vào đó, xương cá khiến nhiều trẻ sợ, một lần hóc xương có thể làm trẻ từ chối cá lâu dài.
Kết cấu cũng quan trọng ngang vị. Rau dai, xơ, rau luộc nhũn nát, cá khô bở đều làm trẻ ngại. Hiểu những lý do này, người nấu sẽ thấy việc cần làm là giảm đắng, giảm tanh, chỉnh độ mềm, chứ không phải giấu rau hay ép ăn.
Rau nào dễ, rau nào khó với trẻ, và cách làm dịu
Bảng dưới chia một số rau quen thuộc theo mức độ thường được trẻ chấp nhận, kèm cách nấu làm dịu vị. Mỗi trẻ một khác, đây chỉ là gợi ý để bắt đầu từ chỗ dễ:
| Nhóm | Rau | Vì sao | Cách làm dịu |
|---|---|---|---|
| Dễ | Bí đỏ, cà rốt, bắp, khoai lang, su su | Ngọt tự nhiên, mềm khi nấu | Nấu canh, hầm, xào với chút bơ hoặc dầu |
| Dễ | Rau ngót, mồng tơi, bí xanh, mướp | Vị nhạt, ngọt nước, mềm | Nấu canh với thịt băm, tôm |
| Trung bình | Cải ngọt, cải thìa, bông cải xanh | Đắng nhẹ, mùi lưu huỳnh khi nấu lâu | Nấu nhanh vừa chín, không quá nhừ, xào tỏi |
| Trung bình | Rau muống, đậu que, đậu bắp | Xơ, dai hoặc nhớt | Chọn non, thái nhỏ, xào hoặc luộc chấm |
| Khó | Khổ qua, cải đắng, cải bẹ xanh | Đắng rõ | Chần qua nước sôi có muối, nấu với thịt băm, trứng |
| Khó | Rau răm, ngò gai, diếp cá, tía tô | Mùi mạnh | Thái nhỏ, cho ít, để riêng cho trẻ tự chọn |
Bắt đầu từ nhóm dễ để trẻ có những bữa rau thành công, rồi mới đưa dần nhóm trung bình. Nhóm khó không cần vội; nhiều người chỉ thích khổ qua khi đã lớn.
Nấu rau cho trẻ bớt đắng và dễ ăn hơn
Đừng nấu quá nhừ. Rau họ cải nấu quá lâu tiết nhiều mùi lưu huỳnh và đắng hơn, màu cũng xỉn. Luộc, xào vừa chín tới, rau giữ màu xanh, vị ngọt và giòn nhẹ. Với trẻ nhỏ cần mềm, thái nhỏ trước khi nấu thay vì nấu lâu.
Chần nước sôi với rau đắng. Khổ qua, cải đắng chần qua nước sôi có chút muối rồi vớt ra, xả nước lạnh, sẽ bớt đắng đáng kể trước khi nấu canh hoặc xào. Khổ qua nhồi thịt nấu canh là món nhiều nhà dùng để tập cho trẻ.
Ghép rau với vị ngọt và béo. Rau xào với tôm, thịt băm; canh rau nấu với nước xương; bông cải xào với chút bơ; rau trộn trứng chiên. Vị ngọt của đạm và béo của dầu, trứng che bớt đắng và làm rau "dễ ăn" hơn.
Tỏi phi, hành phi. Rau luộc rưới tỏi phi hoặc mỡ hành có mùi thơm hấp dẫn, nhiều trẻ thích. Đây cũng là cách người lớn ăn rau ngon hơn.
Cho trẻ chấm. Trẻ thích được chấm. Một chén nước sốt ngọt nhẹ như sốt cà chua, nước mắm pha loãng có đường, hay sốt mè giúp trẻ có lý do để cầm cọng rau lên.
Khử tanh cá và nấu cá cho trẻ: các bước
Phần lớn mùi tanh làm trẻ chê cá có thể giảm ngay ở khâu sơ chế. Sau đó, chọn cách nấu và gia vị phù hợp sẽ làm món cá dễ ăn hơn:
- Chọn cá: cá tươi mắt trong, mang đỏ, thịt chắc đàn hồi. Với trẻ mới tập, chọn cá thịt trắng ít mùi như cá basa, cá diêu hồng, cá lóc, cá thu; cá hồi béo nhưng nhiều trẻ thích vị béo.
- Làm sạch: bỏ hết máu, màng đen trong bụng, đường chỉ máu dọc sống. Rửa với nước muối loãng hoặc chà chút muối, gừng rồi rửa lại. Cá nước ngọt có thể ngâm qua nước có gừng đập dập.
- Gỡ xương: với trẻ nhỏ, phi lê hoặc gỡ xương trước khi nấu. Không để trẻ phải tự gỡ xương dăm.
- Chọn cách nấu: hấp gừng hành, nấu canh cà chua, sốt cà chua, chiên áp chảo vàng nhẹ thường được trẻ thích hơn kho mặn.
- Gia vị khử mùi: gừng, hành lá, thì là, cà chua, chút chanh. Cà chua vừa khử mùi vừa cho vị chua ngọt trẻ thích.
- Dọn món: gỡ thành miếng nhỏ, trộn với cơm và nước sốt. Món cá nguội thường tanh hơn, nên ăn khi còn ấm.
Cá kho mặn, cá khô, mắm cá có mùi mạnh, nên để sau khi trẻ đã quen cá hấp, cá sốt.
Gặp nhiều lần quan trọng hơn giấu rau
Nhiều cha mẹ chọn cách xay rau trộn vào cháo, nước sốt, bánh để trẻ "ăn mà không biết". Cách này có thể giúp trẻ ăn được một ít rau, nhưng không dạy trẻ làm quen vị và hình dạng của rau. Khi lớn lên gặp đĩa cải xanh, trẻ vẫn chê như cũ.
Kinh nghiệm phổ biến là trẻ cần gặp một món nhiều lần, có khi rất nhiều lần, trước khi chịu ăn. Mỗi lần gặp, chỉ cần một miếng nhỏ trên đĩa, không ép ăn hết. Trẻ nhìn thấy, ngửi, có thể chạm, liếm, nhè ra, đều là một phần của việc làm quen. Lần sau đặt lại, có khi trẻ cắn thử.
Bố mẹ ăn cùng và tỏ ra thích món rau đó cũng giúp nhiều. Trẻ học bằng cách bắt chước. Nếu bố hay gạt rau sang một bên, khó mong trẻ ăn rau ngon lành. Cho trẻ tham gia nhặt rau, rửa rau, chọn rau ở chợ cũng làm trẻ tò mò và dễ thử hơn với món mình góp tay.
Mấy món "cầu nối" nhiều trẻ chịu ăn
Đây là những món nhà Việt quen nấu, kết hợp rau và cá với vị trẻ thường thích. Có thể dùng làm bước đệm trước khi đưa rau, cá ở dạng nguyên bản:
- Canh bí đỏ thịt băm, canh rau ngót tôm băm: ngọt nước, mềm, màu đẹp.
- Trứng chiên rau củ thái nhỏ như cà rốt, hành lá, bắp: béo, thơm, rau lẫn vào nhưng vẫn nhìn thấy.
- Cá sốt cà chua: chua ngọt, che tanh, cá phi lê không xương.
- Chả cá hấp hoặc chiên nhẹ trộn thì là, hành lá: dạng viên, dễ cầm, không xương.
- Bông cải, cà rốt xào tôm: tôm ngọt, rau giòn, màu sắc.
- Khổ qua nhồi thịt nấu canh: thịt ngọt bù vị đắng, phù hợp khi trẻ lớn hơn.
- Cháo cá nấu gừng, hành, thì là: cho trẻ ăn được cháo mà không tanh.
Món cầu nối chỉ là bước đệm. Khi trẻ đã ăn ngon canh rau ngót tôm băm, thử đặt thêm vài cọng rau ngót luộc riêng bên cạnh; khi trẻ thích cá sốt cà chua, thử một miếng cá hấp gừng. Mỗi bước nhỏ một chút, trẻ đi theo dễ hơn.
Nêm món rau, món cá cho trẻ: chỉnh vị bao nhiêu là vừa
Món rau, món cá cho trẻ vẫn theo nguyên tắc nêm nhạt như các món khác của trẻ, nhưng có vài điểm chỉnh vị riêng. Với rau, một chút vị ngọt tự nhiên giúp cân vị đắng: nấu canh cải với nước xương thay vì nước lã, xào cải với vài con tôm, cho thêm một ít cà rốt, bắp vào đĩa rau xào. Không cần thêm đường; thêm đường vào rau để trẻ ăn dễ làm trẻ quen rau phải ngọt mới ăn.
Với cá, vị chua nhẹ là bạn đồng hành tốt nhất. Cà chua, một chút thơm chín, vài giọt chanh vừa khử tanh vừa làm vị cá sáng lên. Mặn chỉ cần rất ít, đủ để vị ngọt của cá nổi lên; cá kho mặn đậm theo kiểu người lớn thường bị trẻ chê vì vừa mặn vừa tanh.
Mùi thơm cần chọn kỹ. Thì là, hành lá, gừng nấu chín thường được trẻ chấp nhận; rau răm, ngò gai, diếp cá, tía tô mùi mạnh nên để sau. Nếu cả nhà thích ăn canh chua có ngò gai, múc phần trẻ ra trước khi thả rau thơm, như cách nấu một nồi cho cả nhà.
Bày đĩa và cách mời: phần không nằm trong nồi
Cùng một món, cách dọn có thể quyết định trẻ có thử hay không. Một đĩa nhỏ của riêng trẻ với vài miếng rau, vài miếng cá, bên cạnh món trẻ đã thích, ít áp lực hơn nhiều so với một bát cơm đầy rau bị ép ăn hết. Miếng nhỏ, cầm được bằng tay hoặc xiên được, như bông cải cắt nhánh nhỏ, cà rốt thái que, cá viên, làm trẻ dễ thử.
Lời mời cũng quan trọng. Nói "con thử một miếng xem vị thế nào" thay vì "phải ăn hết rau mới được đứng dậy". Hỏi trẻ thấy món giòn hay mềm, ngọt hay đắng, giúp trẻ để ý vị thay vì chỉ từ chối. Khi trẻ nói không thích, ghi nhận và để lần sau, không biến bữa ăn thành cuộc đấu.
Thời điểm cũng có ảnh hưởng. Trẻ đói vừa phải ở đầu bữa thường dễ thử món mới hơn lúc đã no hoặc đã ăn vặt nhiều. Đặt đĩa rau lên trước khi dọn món trẻ thích nhất, để rau có cơ hội được nếm trong lúc trẻ còn đói. Và giữ bữa ăn trong khoảng thời gian hợp lý; kéo dài cả giờ để dỗ trẻ ăn rau thường làm cả trẻ lẫn người lớn mệt mà không hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ không ăn rau thì có nên xay rau trộn vào cháo không?
Có thể dùng như một cách bổ sung, nhưng không nên là cách duy nhất. Xay rau giấu đi không giúp trẻ làm quen vị và hình dạng rau. Tốt hơn là vẫn đặt một ít rau nguyên trên đĩa mỗi bữa, cho trẻ gặp nhiều lần, song song với các món có rau xay.
Vì sao trẻ thích ăn rau sống chấm hơn rau luộc?
Một số trẻ thích độ giòn và vị ngọt nhẹ của rau sống như dưa leo, cà rốt, xà lách hơn rau luộc nhũn. Được chấm sốt cũng làm trẻ thích thú. Nếu trẻ thích, có thể dùng rau sống mềm, rửa sạch kỹ, kèm nước chấm nhạt, như một cách tăng rau.
Khử tanh cá bằng sữa có hiệu quả không?
Một số người ngâm cá trong sữa tươi khoảng mười lăm, hai mươi phút để giảm mùi tanh, cách này được dùng ở nhiều bếp. Trong bếp Việt, gừng, rượu trắng, muối, chanh và làm sạch kỹ máu, màng đen là các cách quen thuộc, hiệu quả và rẻ hơn.
Trẻ sợ xương cá sau một lần hóc thì làm sao?
Quay về các món cá không xương như cá phi lê, chả cá, cá viên trong một thời gian. Gỡ xương kỹ trước mặt trẻ để trẻ yên tâm. Khi trẻ đã ăn lại cá thoải mái, mới dần cho trẻ ăn cá khúc có người lớn gỡ giúp.
Có nên thưởng kẹo khi trẻ ăn rau không?
Thưởng bằng đồ ngọt dễ làm trẻ hiểu rằng rau là thứ khó chịu phải chịu đựng để được phần thưởng ngon. Khen ngợi, cho trẻ tham gia nấu, ăn cùng và tỏ ra thích món rau thường hiệu quả lâu dài hơn.
Trẻ chỉ ăn vài món, không chịu thử món mới có đáng lo không?
Trẻ trong độ tuổi mẫu giáo thường dè chừng món mới, đây là giai đoạn phổ biến. Nếu trẻ vẫn tăng trưởng bình thường và ăn được các nhóm thực phẩm chính, cứ kiên nhẫn. Nếu trẻ chỉ ăn rất ít món, sụt cân hay chậm lớn, nên hỏi bác sĩ nhi.